Tel Tedavisi Bitince Pekiştirme Plağı Takmazsam Ne Olur?

Telleriniz çıkarıldı, aynada düzgün dişlerinize bakıyorsunuz ve size bir pekiştirme plağı verildi. İlk haftalarda düzenli taktınız, sonra bir gece unuttunuz, ardından bir hafta, sonra plak çekmecede kaldı. Şimdi aklınızdaki soru şu: pekiştirme plağı takmazsam dişlerim gerçekten geri kayar mı, yoksa bu biraz abartılan bir uyarı mı?

Kısaca söylemek gerekirse, uyarı abartılı değil. Bu yazıda dişlerin neden eski yerine dönmeye eğilimli olduğunu, sabit ve hareketli plak türleri arasındaki farkları, plağın ne kadar süre takılması gerektiğini, plak sıkmaya başladığında bunun ne anlama geldiğini ve geri kayma başladıysa hangi seçeneklerin olduğunu sade bir dille anlatıyoruz.

Pekiştirme plağı takılmazsa ne olur?

Dişler neden eski yerine dönmek ister?

Tel tedavisi bittiğinde dişler yeni yerlerine ulaşmıştır, ama çevrelerindeki dokular henüz bu yeni konuma tam uyum sağlamamıştır. Dişi kemiğe bağlayan ince lif tabakası (periodontal ligament) ve diş etinin içindeki bağ dokusu lifleri, tedavi sırasında gerilmiş ve yeniden düzenlenmeye başlamıştır. Bu liflerin bir kısmı, özellikle diş etine yakın olan lastik benzeri lifler, bir tür "hafıza" taşır ve dişi eski konumuna doğru çekmeye devam eder.

Bu dokuların yeniden yapılanması farklı hızlarda olur:

• Dişi kemiğe bağlayan lif tabakası çoğunlukla birkaç ay içinde (yaklaşık 3 ile 4 ay) yeniden düzenlenir.
• Diş etindeki kolajen lifler genellikle 4 ile 6 ay içinde yeni konuma uyum sağlar.
• Diş eti çizgisinin hemen üzerindeki elastik lifler ise çok daha yavaş değişir ve bir yılı aşkın süre gerili kalabilir.

Buna ek olarak dişler, tedaviden bağımsız olarak hayat boyu yavaş bir değişim içindedir. Yaşla birlikte çene büyümesindeki son değişiklikler, dil ve dudak baskısı, diş sıkma ve diş eti kaybı gibi etkenler, hiç tel takmamış kişilerde bile alt ön dişlerde zamanla çapraşıklık oluşturabilir. Pekiştirme plağı, bu iki etkiye karşı dişleri yerinde tutan bir "emniyet kemeri" gibi çalışır. Çapraşık dişlerin ortodonti ile tedavisi aslında iki aşamadan oluşur: dişleri yerine taşımak ve orada tutmak. İkinci aşama atlanırsa, birinci aşamada harcanan emeğin bir kısmı kaybolabilir.

Hangi dişler daha çok geri kayar?

Geri kayma eğilimi her dişte ve her kişide aynı değildir. Bazı durumlar daha fazla dikkat gerektirir:

• Alt ön dişler: Geri kaymanın en sık görüldüğü bölgedir; çapraşıklık genellikle önce burada fark edilir.
• Ön dişler arasında kapatılan boşluklar: Özellikle iki üst ön diş arasındaki boşluk (diastema) kapatıldıysa, boşluk yeniden açılmaya eğilimlidir.
• Kendi ekseni etrafında döndürülmüş dişler: Dönmüş dişler, diş eti liflerinin etkisiyle eski açılarına geri dönmeye en yatkın dişlerdir.
• Ark genişletilmiş durumlar: Çene kavsi yana doğru genişletildiyse, dokular dar konuma dönmek isteyebilir.
• Dil itme alışkanlığı olanlar: Yutkunurken dilin ön dişlere baskı yapması, dişleri yeniden öne itebilir.

Diş arası boşlukların nasıl kapatıldığını merak edenler, diş arası açıklığının nasıl kapatıldığını anlattığımız yazıyı okuyabilir; orada da kapatma sonrasında pekiştirmenin neden önemli olduğu öne çıkar.

Sabit ve hareketli pekiştirme plağı arasındaki fark nedir?

Pekiştirme aygıtları iki ana gruba ayrılır. Sabit olanlar, ön dişlerin arka yüzüne yapıştırılan ince bir teldir (lingual retainer, sabit pekiştirme teli). Hareketli olanlar ise kişinin takıp çıkarabildiği plaklardır; bunlar şeffaf ısıyla şekillendirilmiş plaklar veya damağa oturan akrilik gövdeli ve önden telli plaklar olabilir. Hangi türün kullanılacağına, başlangıçtaki diş durumuna ve tedavi biçimine göre ortodontist karar verir. Çoğu zaman alt ön dişlere sabit tel, üst çeneye hareketli plak gibi bir kombinasyon da tercih edilir.

Sabit telin en önemli avantajı, kişinin hatırlamasına gerek kalmadan sürekli çalışmasıdır. Dezavantajı ise sessiz sorunlardır: tel bir dişten ayrılırsa çoğu zaman acı vermez ve kişi fark etmez, o diş ise yavaşça kaymaya başlayabilir. Bu yüzden sabit tel taşıyanlarda kontrollerde telin tüm dişlere yapışık olduğu tek tek kontrol edilir. Evde de dil ile telin üzerinde gezdiğinizde bir "takırtı" ya da boşluk hissederseniz bunu ihmal etmemek gerekir.

Pekiştirme plağı ne kadar süre takılır?

Bu sorunun herkes için tek bir cevabı yoktur; süreyi ortodontistiniz belirler. Yine de genel eğilim şöyledir: eskiden plağın bir iki yıl takılıp bırakılması önerilirken, artık birçok ortodonti derneği dişlerin yerinde kalmasının istendiği sürece, yani uzun vadede hatta ömür boyu pekiştirme yapılmasını önermektedir. Bunun nedeni, yukarıda anlattığımız yaşla ilgili değişimlerin hayat boyu sürmesidir.

Hareketli plaklar için sık kullanılan bir düzen aşağıdaki gibidir. Sizin için verilen talimat bundan farklıysa, hekiminizin talimatı geçerlidir.

1. İlk dönem (çoğunlukla ilk birkaç ay): Yemek ve fırçalama dışında gün boyu takmak.
2. Geçiş dönemi: Kontrolde dişlerin sabit kaldığı görülürse yalnızca gece takmaya geçmek.
3. Uzun dönem: Her gece veya hekimin uygun gördüğü durumlarda haftada birkaç gece takmaya devam etmek.

Neden ilk aylar bu kadar önemli?

Telin çıkarıldığı gün, dişlerin çevresindeki dokular hâlâ tedavi sırasındaki gerilimi taşır. Bu yüzden geri kayma eğilimi en güçlü olduğu dönemi tedaviden hemen sonraki haftalarda ve aylarda yaşar. Bu dönemde plağın birkaç gün üst üste takılmaması, ileriki yıllarda aynı sürede takılmamasına göre çok daha fazla kaymaya yol açabilir. Kemik ve lifler yeni konuma alıştıkça dişler daha kararlı hâle gelir ve plak daha seyrek takılabilir.

Gençlerde ve yetişkinlerde süre farklı mı?

Tedavisi ergenlik döneminde biten gençlerde çene büyümesi bir süre daha devam eder. Bu büyüme, özellikle alt ön dişlerde yeni çapraşıklıklara zemin hazırlayabilir; bu nedenle gençlerde pekiştirmenin en azından büyüme tamamlanana kadar aksatılmaması önemlidir. Yetişkinlerde ise büyüme etkisi azdır ama diş eti çekilmesi, kemik kaybı veya diş sıkma gibi durumlar dişlerin konumunu etkileyebilir. Her iki grupta da uzun vadeli pekiştirme düşünülür; farklılık, takma sıklığının nasıl azaltılacağındadır.

Sabit pekiştirme teli ise genellikle uzun yıllar yerinde bırakılır. Çıkarılması düşünülüyorsa, yerine çoğu zaman gece takılacak bir hareketli plak önerilir.

Plak sıkmaya başladıysa ne anlama gelir?

Bir süre takılmayan bir plağı tekrar taktığınızda sıktığını hissediyorsanız, bu genellikle dişlerin plakta kayıtlı konumdan bir miktar uzaklaştığını gösterir. Plak dişleri geri itmeye çalışır; sıkma hissi bundan kaynaklanır. Burada önemli olan, sıkmanın derecesidir.

Hafif sıkma, aslında plağın hâlâ işe yaradığını gösteren olumlu bir işarettir. Plağı zorla oturtmaya çalışmak ise hem plağı çatlatabilir hem de dişlere istenmeyen kuvvet uygulayabilir.

Plak kaybolursa veya kırılırsa ne yapmalı?

Hareketli plağın kaybolması ya da kırılması oldukça sık görülür; peçeteye sarılıp yemek tepsisiyle atılması, evcil hayvanların çiğnemesi ve sıcak arabada bırakılarak şeklinin bozulması en bilinen nedenlerdir. Önemli olan, plaksız geçen sürenin uzamamasıdır, çünkü dişlerin kaymaya en yatkın olduğu dönem tam da bu boşluktur.

1. Kırık parçaları atmayın; kontrole yanınızda götürün.
2. Çatlak ama oturan bir plağı, yenisi yapılana kadar hekiminiz uygun görürse kullanmaya devam edebilirsiniz; keskin kenarlar varsa takmayın.
3. Elinizde eski bir plak ya da yedek plak varsa ve rahat oturuyorsa geçici olarak takabilirsiniz.
4. Birkaç gün içinde kontrol randevusu alın. Dişler henüz kaymadıysa, mevcut konumdan alınan yeni bir ölçü ile kısa sürede yeni plak hazırlanabilir.

Sabit pekiştirme telinin kopması veya bir dişten ayrılması da benzer şekilde ertelenmemelidir. Kopan tel genellikle aynı randevuda yeniden yapıştırılabilir ya da yenilenebilir.

Pekiştirme plağı nasıl temizlenir ve saklanır?

Plak her gece saatlerce dişlerinizin üzerinde durduğu için, dişleriniz kadar temiz tutulması gerekir. Temizlenmeyen bir plakta bakteri tabakası birikir, plak bulanıklaşır, kötü koku yapabilir ve dişlerin yüzeyinde çürük ya da beyaz leke riskini artırabilir.

1. Sabah plağı çıkardığınızda önce soğuk ya da ılık su altında durulayın.
2. Plağa özel ayırdığınız yumuşak bir fırça ile iç ve dış yüzeylerini nazikçe fırçalayın. Diş macunu bazı plakların yüzeyini çizebileceği için sıvı sabun veya hekiminizin önerdiği bir temizleyici tercih edilebilir.
3. Haftada birkaç kez hekiminizin uygun gördüğü bir temizleme yöntemiyle plağı bekletebilirsiniz; kaynar su ve çamaşır suyu gibi güçlü kimyasallar kullanmayın.
4. Plağı kuruttuktan sonra havalandırma delikli kutusunda saklayın; kapalı ve nemli bir ortamda bırakmayın.
5. Kutuyu güneş alan araç içi, kalorifer üstü gibi sıcak yerlerden uzak tutun.
6. Evcil hayvanınız varsa kutuyu ulaşamayacağı bir yere koyun; köpekler plakları ilginç bir oyuncak olarak görebilir.

Sabit pekiştirme teli taşıyorsanız, temizliğin odağı telin altıdır. Diş ipi geçirici ile ipi telin altından geçirip her diş arasını ayrı ayrı temizlemek ya da ince bir arayüz fırçası kullanmak, tartar birikimini önemli ölçüde azaltır. Yine de bu bölgede bir miktar tartar birikmesi olağandır ve periyodik kontrollerde temizlenir.

Plak takmayı nasıl alışkanlık hâline getirebilirsiniz?

Pekiştirmede en büyük zorluk teknik değil, alışkanlıktır. Tel tedavisinin heyecanı bittikten sonra plak kolayca unutulur. Birkaç basit düzenleme bu riski azaltır:

• Plak kutusunu diş fırçanızın yanında tutun; gece fırçalaması ile plak takmak aynı hareketin parçası olsun.
• Telefonunuza yatma saatine yakın tekrarlayan bir hatırlatma kurun.
• Seyahat çantanızın bir köşesini plak kutusuna ayırın; tatilde unutulan plaklar sık görülür.
• Ailede çocuk veya genç plak kullanıyorsa, takma düzenini onun yerine üstlenmek yerine kendi sorumluluğu hâline getirmesine yardımcı olun; sabah kısa bir "taktın mı?" sorusu çoğu zaman yeterlidir.

Pekiştirme plağıyla ilgili sık yapılan hatalar

• Plağı peçeteye sarmak: Kaybolmaların başlıca nedenidir. Plak çıkarıldığında mutlaka kutusuna konmalıdır.
• Sıcak suyla yıkamak: Şeffaf plaklar ısıyla şekil değiştirebilir. Ilık veya soğuk su ve yumuşak bir fırça yeterlidir.
• Plakla şekerli veya asitli içecek içmek: Plak, içeceği dişlerin yüzeyinde tutar ve çürük riskini artırır. Plak takılıyken yalnızca su içilmelidir.
• "Bir hafta takmadım, artık işe yaramaz" diye bırakmak: Plak hâlâ oturuyorsa, düzenli takmaya dönmek çoğu zaman küçük kaymaları durdurur.
• Sabit telin altını temizlememek: Tel çevresinde tartar birikir ve diş eti iltihaplanır. Diş ipi geçirici ya da arayüz fırçası bu bölge için gereklidir.
• Kontrolleri bırakmak: Tedavi bittikten sonraki kontroller, sabit telin kopmalarını ve küçük kaymaları erkenden yakalamak için yapılır.

Geri kayma başladıysa hangi seçenekler var?

Dişlerinizde değişiklik fark ettiyseniz, panik yapmaya gerek yok. Geri kaymanın derecesi muayenede değerlendirilir ve seçenekler ona göre belirlenir:

• Çok hafif kayma: Mevcut plak hâlâ oturuyorsa, düzenli takmaya dönmek dişleri bir miktar geri yönlendirebilir. Yeni bir pekiştirme aygıtı yapılarak durum o noktada sabitlenebilir.
• Hafif ile orta kayma: Birkaç ay sürebilen kısa bir düzeltme tedavisi gündeme gelebilir. Bu tür sınırlı düzeltmelerde şeffaf plak tedavisi sık kullanılan seçeneklerden biridir.
• Belirgin kayma: Diş dizilimi başlangıca yakın bir duruma döndüyse, yeniden kapsamlı bir tedavi planlaması gerekebilir.

Her durumda düzeltmeden sonra pekiştirme yeniden planlanır; ilk seferde neden kayma olduğu (plağın takılmaması, sabit telin kopması, dil alışkanlığı gibi) konuşulur ki aynı döngü tekrarlanmasın. Tedavi seçeneklerinin genel çerçevesi için ortodonti tedavisi sayfamıza göz atabilirsiniz. Tel tedavisine yeni başlayacaksanız ya da yeni başladıysanız, diş teli taktıktan sonra ağrının kaç gün sürdüğünü anlattığımız rehber de işinize yarayabilir.

Ne zaman diş hekimine başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan birini fark ederseniz bir sonraki rutin kontrolü beklemeden değerlendirme yaptırmanız uygun olur:

• Plak artık oturmuyor veya takarken belirgin ağrı yapıyor.
• Sabit pekiştirme telinin bir dişten ayrıldığını ya da koptuğunu hissediyorsunuz.
• Ön dişler arasında yeniden boşluk açılıyor veya bir diş öne çıkmaya başlıyor.
• Plak kayboldu ya da kırıldı ve elinizde yedek yok.
• Sabit telin çevresinde diş eti kanıyor, şişiyor ya da kötü koku var.
• Isırırken dişlerin eskisi gibi kapanmadığını hissediyorsunuz.

Maltepe'deki diş polikliniği olarak tedavi sonrası pekiştirme kontrollerini de takip ediyoruz. Muayene ve randevu için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Pekiştirme plağını bir gece takmazsam dişlerim kayar mı?

Tek bir gece unutmak çoğu durumda belirgin bir kaymaya yol açmaz. Ertesi gece taktığınızda biraz sıkı gelebilir; bu, dişlerin çok küçük bir hareket yaptığını ve plağın onları geri yönlendirdiğini gösterir. Sorun, unutmanın alışkanlığa dönüşmesidir. Özellikle telin yeni çıktığı ilk aylarda takma düzenine sıkı uyulması önemlidir.

Pekiştirme plağı ömür boyu mu takılır?

Birçok ortodonti kuruluşu, dişlerin yerinde kalması istendiği sürece uzun vadeli pekiştirmeyi önermektedir. Bu her gece takmak anlamına gelmeyebilir; zamanla haftada birkaç geceye inen bir düzen de uygulanabilir. Sabit pekiştirme teli olan kişilerde ise tel uzun yıllar yerinde kalabilir. Size uygun süreyi kontrollerde ortodontistiniz belirler.

Sabit pekiştirme teli diş eti çekilmesi yapar mı?

Telin kendisi diş eti çekilmesine doğrudan neden olmaz, ancak çevresi iyi temizlenmezse tartar birikir ve diş eti iltihaplanabilir. Uzun süre devam eden iltihap diş eti sağlığını olumsuz etkileyebilir. Düzenli fırçalama, diş ipi geçirici kullanımı ve periyodik diş taşı temizliği ile sabit tel çoğu kişide sorunsuz biçimde uzun yıllar taşınabilir.

Plak takarken yemek yenir mi?

Hareketli plak takılıyken yemek yenmemesi önerilir. Yemek plağı kırabilir, plak ile diş arasına sıkışan yiyecekler ise çürük riskini artırır. Yemekten önce plağı çıkarıp kutusuna koyun, yemekten sonra dişlerinizi fırçalayıp plağı yeniden takın. Plak takılıyken yalnızca sade su içilmesi uygundur.

Yıllar önce tel taktım, plağı bıraktım; şimdi takarsam düzelir mi?

Eski plak dişlerinize hâlâ rahatça oturuyorsa, düzenli takmaya dönmek mevcut durumu korumaya yardımcı olabilir. Ancak plak oturmuyorsa zorla takmak doğru değildir; dişleri istenmeyen yönde zorlayabilir. Yıllar içinde oluşan kaymaların çoğu, yalnızca eski plakla geri getirilemez. Muayenede kaymanın derecesine göre yeni bir pekiştirme ya da kısa bir düzeltme tedavisi değerlendirilir.

Şeffaf plak ne sıklıkla yenilenir?

Şeffaf pekiştirme plakları zamanla yıpranır, çizilir, renk değiştirebilir veya esneyebilir. Kullanım şekline ve gece diş sıkma alışkanlığına göre değişmekle birlikte, çoğu kişide belirli aralıklarla yenilenmesi gerekir. Plakta çatlak, bulanıklık ya da bolluk fark ettiğinizde kontrolde göstermeniz uygun olur.

Kaynaklar

• NHS: Braces (tel çıkarıldıktan sonra pekiştirme aygıtı kullanımı)
• American Dental Association, MouthHealthy: Braces

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene sonrasında hekiminizle birlikte verilir.