Diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm) neden olur, ne yapılabilir?
Bruksizm, dişlerin istemsiz olarak sıkılması ya da birbirine sürtülerek gıcırdatılmasıdır. Gündüz, çoğu zaman farkında olmadan dişleri sıkma şeklinde görülebildiği gibi uyku sırasında gıcırdatma şeklinde de ortaya çıkabilir. Uyku sırasında görülen bruksizmi olan pek çok kişi durumu, gıcırtı sesini duyan bir yakınından öğrenir; gündüz sıkma ise genellikle yoğun dikkat gerektiren anlarda, örneğin bilgisayar başında ya da araç kullanırken fark edilir. Bruksizm sık görülen bir durumdur ve çoğu zaman hafif seyreder; ancak uzun süre devam ettiğinde dişlerde ve çene ekleminde belirgin etkiler bırakabilir.
Bruksizmin tek bir nedeni yoktur; stres ve kaygı, uyku düzensizlikleri, horlama ve uyku apnesi gibi uyku sorunları, kafein, alkol ve sigara kullanımı ile bazı ilaçlar ilişkili bulunan etkenler arasındadır. Çocuklarda da görülebilir ve çoğu zaman büyümeyle birlikte azalır; yine de çocuklarda belirgin aşınma ya da ağrı varsa değerlendirme önerilir. Etkenlerin kişiden kişiye değişmesi, yaklaşımın da kişiye göre planlanmasını gerektirir. Bazı çalışmalarda depresyon ve dikkat eksikliği tedavisinde kullanılan bazı ilaçların bruksizmle ilişkili olabileceği bildirilmiştir; düzenli ilaç kullanıyorsanız bunu hekiminize söylemeniz önemlidir.
Sabahları çene kaslarında yorgunluk ya da ağrı, şakak bölgesinde baş ağrısı, kulak çevresinde ağrı hissi, dişlerde düzleşme ve aşınma, minede çatlaklar, dişlerde hassasiyet ve dolgu ya da kaplamalarda kırılma bruksizmi düşündüren bulgulardır. Çene ekleminde ses, ağız açarken takılma hissi ya da kısıtlılık da eşlik edebilir. Bu bulguların bir kısmı başka nedenlerle de görülebileceği için değerlendirmenin muayeneyle yapılması gerekir. Dişlerin uç kısımlarında düz ve parlak aşınma yüzeyleri, dil ya da yanak iç yüzeyinde diş izleri de muayenede görülebilen işaretlerdir; bazı kişilerde ise soğuğa karşı artan hassasiyet, mine aşındıkça ortaya çıkan ilk şikâyet olabilir.
Tanı genellikle şikâyetlerin dinlenmesi ve ağız içi muayeneyle konur. Hekim dişlerdeki aşınma izlerini, çiğneme kaslarının hassasiyetini ve çene eklemi hareketlerini değerlendirir. Uyku apnesi gibi bir uyku bozukluğundan şüphe ediliyorsa ilgili hekime yönlendirme yapılabilir; bu durumda uyku sorununun ele alınması bruksizmin yönetimine de katkı sağlayabilir. Hekim gerekli görürse aşınmanın derecesini izlemek için ağız içi fotoğraf ya da ölçü alabilir; bu kayıtlar zaman içindeki değişimi karşılaştırmaya yardımcı olur.
Bruksizmi tamamen ortadan kaldıran tek bir tedavi yoktur; amaç dişleri ve çene eklemini korumak ve tetikleyicileri azaltmaktır. Uyku sırasında kullanılan, kişiye özel hazırlanan gece plakları dişlerin birbirine sürtünmesinden doğan aşınmayı azaltmaya yardımcı olabilir; ancak plak bruksizmi durdurmaz, dişleri koruyan bir bariyer görevi görür ve tetikleyicilerin azaltılmasıyla birlikte kullanıldığında daha anlamlıdır. Stres yönetimi, uyku düzenine dikkat, akşam saatlerinde kafein ve alkolü sınırlamak ve gündüz dişleri sıkma alışkanlığını fark etmeye çalışmak da önerilen yaklaşımlar arasındadır. Bazı durumlarda çene kaslarına yönelik egzersizler önerilebilir; ilaç tedavileri ise yalnızca hekim değerlendirmesiyle ve sınırlı durumlarda gündeme gelir.
Aşınmış ya da kırılmış dişlerin onarımı, bruksizm kontrol altına alınmadan planlanırsa yeni restorasyonlar da aynı kuvvetlere maruz kalır; bu nedenle hekiminiz önce koruyucu önlemleri, ardından gerekirse dolgu ya da kaplama gibi onarımları konuşabilir. Gece plağının her kullanımdan sonra temizlenip kuru ve havalandırılan bir kutuda saklanması, düzenli olarak kontrol edilmesi ve zamanla yenilenmesi de takip sürecinin parçasıdır. Hazır satılan ve kişiye göre şekillendirilmemiş plaklar uygun oturmayabileceği için kullanmadan önce hekiminize danışmanız önerilir. Çene ekleminde kilitlenme, ağız açmada belirgin kısıtlılık ya da giderek artan ağrı gibi durumlarda beklemeden hekime başvurmak gerekir.
- Gün içinde dişlerinizin birbirine değip değmediğini ara ara kontrol edin; dinlenme halinde dişler genellikle hafifçe aralıktır.
- Sabah çene ağrısı ya da baş ağrısı sık oluyorsa bunu hekiminize söyleyin.
- Akşam saatlerinde kafein ve alkolü sınırlayın, uyku saatlerinizi düzenli tutmaya çalışın.
- Kalem ya da tırnak ısırma ve sürekli sakız çiğneme gibi çene kaslarını yoran alışkanlıkları azaltın.
- Gece plağı önerildiyse düzenli kullanın ve kontrollere getirin.
- Horlama ya da uykuda nefes durması fark ediliyorsa uyku değerlendirmesi isteyin.
Bu bölümdeki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; size uygun yaklaşım muayene sonrasında hekiminizle birlikte belirlenir.
